بستهبندی فقط یک پوشش برای زیباتر نشان دادن محصول نیست؛ بلکه بخشی از فرایند حفظ کیفیت، جلوگیری از آلودگی و افزایش ماندگاری محسوب میشود. اگر بستهبندی نتواند از محصول در برابر اکسیژن، رطوبت، نور، گرما و آسیبهای فیزیکی محافظت کند، حتی یک محصول باکیفیت نیز ممکن است پیش از رسیدن به مصرفکننده تازگی و ویژگیهای اولیه خود را از دست بدهد.
بااینحال، نمیتوان یک روش مشخص را برای تمام محصولات بهعنوان بهترین بستهبندی معرفی کرد. محصول خشک، گوشت، لبنیات، قطعات صنعتی، مواد شیمیایی و تجهیزات پزشکی هرکدام شرایط نگهداری متفاوتی دارند. بنابراین بهترین روش بستهبندی باید براساس جنس محصول، میزان حساسیت آن، مدت نگهداری مورد انتظار و شرایط حمل انتخاب شود.
چه عواملی باعث کاهش ماندگاری محصول میشوند؟
برای انتخاب بستهبندی مناسب، ابتدا باید عواملی را شناخت که کیفیت محصول را کاهش میدهند. مهمترین این عوامل عبارتاند از:
- تماس با اکسیژن و ایجاد اکسیداسیون
- نفوذ رطوبت یا از دست رفتن آب محصول
- رشد کپک، مخمر و میکروارگانیسمها
- قرار گرفتن در معرض نور مستقیم
- تغییرات دمایی هنگام انبارداری و حمل
- ورود گردوغبار، بو یا آلودگی خارجی
- سوراخ شدن، پارگی یا باز شدن دوخت بسته
- فشار، ضربه و تغییر شکل محصول
در مواد غذایی، وجود اکسیژن میتواند اکسیدشدن چربیها، تغییر طعم و افت کیفیت ظاهری را سرعت دهد. رطوبت نیز ممکن است باعث نرم شدن محصولات خشک، کلوخه شدن پودرها یا رشد میکروبی شود. به همین دلیل ویژگیهای ممانعتی بستهبندی در برابر اکسیژن و بخار آب، نقش مهمی در تعیین ماندگاری محصول دارند.
بستهبندی وکیوم؛ انتخاب مناسب برای کاهش تماس با هوا
در بستهبندی وکیوم، بخش زیادی از هوای داخل بسته خارج شده و سپس دهانه آن بهصورت کامل دوخت میشود. کاهش اکسیژن میتواند سرعت برخی واکنشهای اکسیداسیون را کمتر کند و از ایجاد سوختگی انجمادی در محصولات منجمد بکاهد. این روش برای گوشت، مرغ، ماهی، پنیر، خشکبار، قهوه، سبزیجات آماده و برخی قطعات حساس به رطوبت کاربرد دارد.
برای اجرای این روش باید از پاکت وکیوم متناسب با نوع محصول استفاده شود. یک پاکت مناسب باید استحکام کافی، دوختپذیری مطلوب و مقاومت لازم در برابر نفوذ گاز و رطوبت داشته باشد. انتخاب ضخامت و ساختار نامناسب ممکن است باعث سوراخ شدن بسته، باز شدن دوخت یا ورود تدریجی هوا شود.
محصولاتی که دارای لبه تیز، استخوان یا قطعات برنده هستند، به پاکتهای ضخیمتر و مقاومتری نیاز دارند. همچنین اگر محصول قرار است منجمد، پخته یا در شرایط خاصی نگهداری شود، فیلم بستهبندی باید تحمل دمایی لازم را داشته باشد.
البته خارج کردن هوا بهتنهایی محصول را ایمن یا ماندگار نمیکند. بستهبندی با اکسیژن کاهشیافته برای برخی مواد غذایی میتواند شرایط رشد میکروارگانیسمهای بیهوازی را فراهم کند؛ بنابراین کنترل دما، رعایت زنجیره سرد، بهداشت تولید و تعیین علمی تاریخ مصرف همچنان ضروری است.
بستهبندی اتمسفر اصلاحشده برای محصولات حساس
در بستهبندی اتمسفر اصلاحشده یا MAP، هوای داخل بسته با ترکیبی کنترلشده از گازهایی مانند نیتروژن و دیاکسیدکربن جایگزین میشود. هدف این روش، کاهش اکسیژن، کنترل رشد برخی میکروارگانیسمها و حفظ ظاهر یا بافت محصول است.
این روش بیشتر برای گوشت تازه، محصولات پروتئینی، پنیر، نان، سبزیجات تازه، سالاد آماده و بعضی تنقلات استفاده میشود. ترکیب گاز باید براساس نوع محصول تعیین شود؛ زیرا یک ترکیب ثابت برای تمام مواد غذایی مناسب نیست. در محصولات تازه گیاهی، میزان تنفس محصول نیز باید در طراحی بستهبندی در نظر گرفته شود.
موفقیت بستهبندی MAP به استفاده از فیلمهایی با نفوذپذیری کنترلشده وابسته است. بسته باید بتواند ترکیب گازی موردنظر را در مدت نگهداری حفظ کند و در عین حال با رفتار طبیعی محصول سازگار باشد.
فیلمهای چندلایه با مقاومت بالا
بسیاری از محصولات با یک لایه پلاستیک ساده محافظت نمیشوند. در این شرایط از فیلمهای چندلایه استفاده میشود که هر لایه وظیفه مشخصی دارد. یک لایه ممکن است قابلیت چاپ ایجاد کند، لایه دیگر مقاومت مکانیکی را افزایش دهد و لایه میانی مانع عبور اکسیژن، نور یا رطوبت شود.
ساختارهایی مانند پلیاتیلن، پلیپروپیلن، پلیآمید، پلیاستر، EVOH و فویل آلومینیوم براساس نیاز محصول با یکدیگر ترکیب میشوند. برای مثال، محصولی که نسبت به اکسیژن حساس است به لایهای با خاصیت ممانعتی بالا نیاز دارد؛ درحالیکه برای یک پودر جاذب رطوبت، مقاومت در برابر بخار آب اهمیت بیشتری دارد.
فیلم چندلایه برای بستهبندی قهوه، خشکبار، ادویه، مواد غذایی آماده، محصولات دارویی، مواد شیمیایی و قطعات صنعتی حساس کاربرد دارد. انتخاب تعداد لایهها باید فنی و متناسب با محصول باشد؛ زیرا افزایش بیدلیل لایهها فقط هزینه بستهبندی را بالا میبرد.
بستهبندی رتورت برای محصولات آماده مصرف
بستهبندی رتورت برای محصولاتی استفاده میشود که پس از پر شدن و دوخت، تحت فرایند حرارتی قرار میگیرند. این روش در تولید غذاهای آماده، خوراکهای پخته، کنسروهای انعطافپذیر و برخی محصولات پروتئینی کاربرد دارد.
پاکت رتورت معمولاً ساختاری چندلایه دارد و باید بتواند فشار و دمای فرایند استریلیزاسیون را تحمل کند. در صورت طراحی و اجرای صحیح، محصول میتواند بدون نیاز به بستهبندی فلزی سنگین، برای مدت طولانیتری در دمای محیط نگهداری شود. لایههای ممانعتی نیز از ورود نور و اکسیژن جلوگیری میکنند.
البته انتخاب فیلم، کیفیت دوخت و تنظیم فرایند حرارتی در این روش بسیار حساس است. کوچکترین نشتی یا نقص در دوخت میتواند ایمنی و ماندگاری محصول را تحت تأثیر قرار دهد.
بستهبندی ضد رطوبت برای پودرها و محصولات خشک
در بستهبندی محصولات خشک مانند آرد، ادویه، پودرهای غذایی، مواد شوینده، خوراک دام و بعضی مواد شیمیایی، جلوگیری از نفوذ رطوبت اولویت اصلی است. ورود رطوبت میتواند باعث کلوخه شدن، تغییر وزن، کاهش کیفیت یا آغاز واکنشهای شیمیایی ناخواسته شود.
برای این محصولات معمولاً از فیلمهای لمینتی، پاکتهای چندلایه، بستهبندیهای متالایز یا ساختارهای دارای فویل استفاده میشود. در برخی موارد نیز قرار دادن رطوبتگیر داخل بسته میتواند به حفظ کیفیت کمک کند، اما استفاده از جاذب رطوبت جایگزین انتخاب فیلم مناسب و دوخت سالم نیست.
برای انتخاب بستهبندی مناسب چه اطلاعاتی لازم است؟
پیش از سفارش بستهبندی باید مشخصات واقعی محصول در اختیار تولیدکننده قرار گیرد. مهمترین اطلاعات شامل موارد زیر است:
- نوع و ترکیبات محصول
- وزن هر بسته
- میزان حساسیت به اکسیژن، نور و رطوبت
- دمای پر کردن محصول
- شرایط نگهداری در انبار
- نیاز به نگهداری در یخچال یا فریزر
- مدت ماندگاری مورد انتظار
- شکل محصول و وجود لبههای تیز
- نوع دستگاه بستهبندی
- نیاز به وکیوم، تزریق گاز یا پخت حرارتی
- نحوه حمل و چیدمان بستهها
- تیراژ تولید
بهتر است پیش از تولید انبوه، چند نمونه بستهبندی تهیه و در شرایط واقعی آزمایش شود. بررسی نشتی، استحکام دوخت، تغییر رنگ، افت وزن، نفوذ بو و وضعیت محصول در طول زمان میتواند از انتخاب اشتباه جلوگیری کند.
آیا بستهبندی بهتنهایی ماندگاری محصول را افزایش میدهد؟
بستهبندی مناسب یکی از عوامل اصلی افزایش ماندگاری است، اما بهتنهایی کافی نیست. کیفیت مواد اولیه، شرایط بهداشتی تولید، میزان رطوبت محصول، دمای نگهداری و نحوه حمل نیز بر عمر محصول اثر میگذارند.
برای مثال، بستهبندی وکیوم نمیتواند ضعف زنجیره سرد را جبران کند. همچنین محصولی که پیش از بستهبندی آلوده شده باشد، صرفاً با خروج هوا ایمن نمیشود. تاریخ مصرف نیز باید براساس آزمایشهای واقعی ماندگاری و بررسیهای میکروبی تعیین شود، نه صرفاً براساس نوع پاکت.
جمعبندی
بهترین روش بستهبندی برای افزایش ماندگاری محصول، روشی است که با عامل اصلی کاهش کیفیت مقابله کند. بستهبندی وکیوم برای کاهش تماس با هوا، MAP برای کنترل ترکیب گاز، فیلم چندلایه برای ایجاد ممانعت در برابر رطوبت و اکسیژن و بستهبندی رتورت برای محصولات حرارتدیده کاربرد دارد.
برای انتخاب نهایی باید جنس محصول، شرایط نگهداری، مدت ماندگاری، روش توزیع و تجهیزات خط تولید بهصورت همزمان بررسی شوند. آزمایش نمونه واقعی و انتخاب ساختار بستهبندی متناسب با کاربرد، احتمال نشتی، فساد، تغییر ظاهر و مرجوع شدن محصول را کاهش میدهد و باعث میشود کیفیت محصول تا زمان مصرف بهتر حفظ شود.
:: بازدید از این مطلب : 12
|
امتیاز مطلب : 0
|
تعداد امتیازدهندگان : 0
|
مجموع امتیاز : 0
عضو شوید
عضویت سریع
آمار مطالب
آمار بازدید
